45 gün vadeli çekle ödediler. Bugün daha mı zenginim?

Elinizde gerçekte ne var

Üzerinde ileri bir tarih yazan çek, yazılı bir sözdür. Biri size, belirli bir günde bankasında paranın bulunacağını ve ödeneceğini söylemektedir. O gün gelene kadar bunun üç sonu olabilir: çek ödenir, çek karşılıksız çıkar ya da kimse bankaya götürmediği için çek hâlâ çekmecenizde durur.

Bu üçünden ikisi para değildir. Yani kâğıdın bir değeri vardır ama aynı tutardaki bir banknot kadar değeri yoktur; bu fark teknik bir ayrıntı değildir. Cuma günü kirayı ödeyebilen dükkânla ödeyemeyen dükkân arasındaki farktır.

Peki çeki aldığınızda ne değişti?

Gerçekten bir şey değişti ve tam olarak ne değiştiğini söylemekte fayda var. Çekten önce müşteriniz size mal karşılığı borçluydu. Çekten sonra müşteriniz size çek üzerinden borçlu: açık hesap yerine tarihli, yazılı ve takibi mümkün bir söz. Bu bir iyileşmedir ve dükkânların çek kabul etmesinin sebebi de budur.

Değişmeyen şey, ne kadar paranız olduğudur. Kasanızdaki nakit, müşteri içeri girmeden önceki rakamla aynıdır. Buna karşılık ayın kârı, malı sattığınız anda arttı — çünkü kâr sattığınızla, nakit ise elinizde tuttuğunuzla ilgilidir. İki ifade de aynı anda doğrudur ve birbiriyle çelişmez. Bir dükkânın neden birden fazla rapor tuttuğunun sebebi tam olarak budur.

Farklı insanların yazdığı üç kural seti, aynı şeyi söylüyor

Bu, bu yazılımın tercihi değildir. Türk muhasebe uygulaması alınan çeklere kasadan ayrı, kendi hesabını verir; bunu kimse yanlışlıkla onları nakit sansın diye değil, tam tersine sanmasın diye yapar. Uluslararası raporlama standartları bir adım daha ileri gider ve ileri tarihli çekin bir alacak olduğunu, asla nakit benzeri sayılamayacağını açıkça söyler — gerekçesi basittir: ona nakit demek, gelmemiş bir parayı gelmiş gibi kaydetmektir. İran uygulaması da aynı fikri kendi adıyla taşır.

Farklı ülkelerde, farklı on yıllarda yazılmış üç kural kitabı ve bu tek soruda aynı şeyi söylüyorlar. Bunu bilmek değerlidir, çünkü muhasebeciniz defterlere baktığında cevabın değişmeyeceği anlamına gelir.

Bunun önlediği hata, rakamlarla

Bir hafta içinde iki çek aldığınızı düşünün: yirmi gün vadeli 800 ve kırk beş gün vadeli 1.250. Sistem bunları aldığınız gün kasanıza atsaydı, aynı anda iki şey bozulurdu.

Birincisi, sahip olmadığınız 2.050 lirayı nakit olarak okur ve o rakama göre karar verirdiniz: verilen bir sipariş, ödenen bir fatura, doldurulan bir raf. İkincisi, yirmi gün dolup 800 gerçekten geldiğinde bir kez daha sayılırdı. Tek bir hata, iki yanlış cevap: hiç var olmamış para ve sonra aynı paranın iki kez sayılması.

Nakit rakamınızın ve çek listenizin iki ayrı ekranda iki ayrı şey olmasının sebebi tam olarak budur. Hiçbiri tek başına tam resmi vermez ve bu kasıtlıdır.

Ekranlarınızda ne göreceksiniz

Çeki, başka herhangi bir ödemeyi kaydettiğiniz gibi kaydedin: yöntem olarak çeki seçin, üzerinde yazan numarayı ve tarihi girin. İkisi de zorunludur ve ikisi de elinizdeki kâğıdın üzerindedir — çeki yazan taraf, sonradan hangi çekin hangisi olduğunda herkes anlaşabilsin diye oraya yazmıştır.

• Kasadaki nakit değişmez Paranızın nerede olduğunu söyleyen rapor kasaları ve banka hesaplarını sayar. Çek bunların hiçbirinde değildir, dolayısıyla o rakamın içinde de değildir.
• Fatura kapanmıştır Satış açısından müşteri ödemesini yapmıştır. Ekstresinde fatura kapalı, çek ise açık görünür; gerçek durum budur.
• Çek listesi neyi beklediğinizi gösterir Vadesi en yakın olan en üstte, çünkü bu bir geçmiş kaydı değil bir iş kuyruğudur. Her satır hangi belgeden geldiğini söyler.
• Nakit tahmini onu kendi tarihine koyar Bugüne değil, aldığınız haftaya da değil — gerçekten tahsile verilebileceği haftaya.

Vadesi geldiğinde

Çek listesi yalnızca bir gözetleme listesi değildir. Listedeki her çeki, kâğıdın kendisi nereye giderse oraya ilerletebilirsiniz.

Çeki bankaya götürdüğünüzde “Bankaya ver” ile işaretleyin. Para geldiğinde “Tahsil edildi” ile işaretleyin; tutar alınan çeklerden çıkar ve ödendiği hesaba geçer. Çek karşılıksız çıkarsa “Karşılıksız” ile işaretleyin: tutar o müşterinin size borcu olarak kalır ve ekstresinde görünür, çünkü karşılıksız bir çek hâlâ takip edebileceğiniz bir alacaktır. Çeki bankaya vermek yerine bir satıcıya verirseniz “Satıcıya ciro et” ile işaretleyin — ona olan borcunuz düşer, ama banka ödemezse sorumluluğunuz sürer.

Mali yıl sonunda hâlâ çekmecenizde duran bir çek geride kalmaz. Yılın bakiyeleri yeni yıla devredildiğinde çek de onlarla birlikte taşınır ve yeni yılın listesinde görünür; geçen yıl başına gelenler geçen yılın kayıtlarında kalır.

Ne yapmalısınız

Çek listesine haftada bir, hep aynı gün bakın ve gördüğünüz şey için bir şey yapabilecek kadar ileriyi görün. Dokuz gün sonra vadesi gelen bir çek hâlâ çözebileceğiniz bir sorundur; dün vadesi gelmiş olan ise çoktan yapmış olmanız gereken bir telefon görüşmesidir.

Vadesi gelmeden bir çeke güvenerek harcama yapmayın. Bütün ders tek cümlede budur ve bölümün geri kalanının sebebi de budur: çek yüzünden başı derde giren dükkânlar neredeyse hiçbir zaman kötü çek alanlar değildir. Onu erken harcayanlardır.